Rodzaje broni palnej – podział i charakterystyka

Broń palna obejmuje wiele konstrukcji o odmiennej budowie, sposobie działania i przeznaczeniu. Do najbardziej znanych należą pistolety, rewolwery, karabiny i strzelby. Broń palną klasyfikuje się również ze względu na jej wymiary, budowę lufy, sposób działania mechanizmu, rodzaj zapłonu amunicji oraz przeznaczenie. Dlatego nawet podobnie wyglądające modele mogą mieć inne właściwości techniczne i podlegać innym przepisom. W poradniku przedstawiamy najważniejsze rodzaje broni palnej i wyjaśniamy, czym się charakteryzują.

Czym jest broń palna?

Broń palna to rodzaj broni lufowej, w której do wystrzelenia pocisku lub substancji wykorzystuje się energię pochodzącą z działania materiału miotającego. W typowej broni strzeleckiej podczas spalania prochu powstają gazy pod wysokim ciśnieniem, które wprawiają pocisk w ruch i wypychają go z lufy.

Zgodnie z art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 21 maja 1999 r. o broni i amunicji bronią palną jest każda przenośna broń lufowa, która miota, jest przeznaczona do miotania lub może być przystosowana do miotania jednego lub większej liczby pocisków lub substancji w wyniku działania materiału miotającego. Za broń palną uznaje się również przedmiot, który ze względu na swoją budowę lub materiał może zostać łatwo przerobiony w celu miotania (art. 7 ust. 1a). Oznacza to, że o zakwalifikowaniu danego urządzenia jako broni palnej decydują jego właściwości konstrukcyjne i sposób działania, a nie sam wygląd. Z tego powodu np. broń pneumatyczna, która napędza pocisk sprężonym gazem, a nie materiałem miotającym, nie jest bronią palną.

Jakie są podstawowe rodzaje broni palnej?

Do podstawowych rodzajów strzeleckiej broni palnej zalicza się pistolety, rewolwery, karabiny, karabinki, strzelby oraz broń maszynową. Poszczególne konstrukcje różnią się budową, stosowaną amunicją, sposobem podawania nabojów i mechanizmem działania.

Pistolety

Pistolet to rodzaj broni palnej krótkiej, przystosowanej do obsługi jedną lub obiema rękami. W większości współczesnych modeli amunicja znajduje się w wymiennym magazynku, umieszczonym najczęściej w chwycie broni.

Najbardziej rozpowszechnione są pistolety samopowtarzalne, w których po oddaniu strzału mechanizm automatycznie usuwa łuskę i wprowadza kolejny nabój do komory nabojowej. Każdy następny strzał wymaga jednak ponownego naciśnięcia spustu. Istnieją również pistolety jednostrzałowe, wymagające ręcznego załadowania kolejnego naboju, spotykane m.in. w niektórych konkurencjach sportowych.

Rewolwery

Rewolwer to broń palna krótka, której najbardziej charakterystycznym elementem jest obrotowy bęben nabojowy. Znajduje się w nim kilka komór, z których każda mieści osobny nabój. Podczas pracy mechanizmu bęben obraca się, ustawiając kolejną komorę naprzeciwko lufy.

W przeciwieństwie do większości współczesnych pistoletów rewolwery nie korzystają z wymiennego magazynka pudełkowego. W typowych konstrukcjach wystrzelone łuski pozostają w bębnie do momentu ich ręcznego usunięcia. Rewolwery występują w różnych kalibrach i są wykorzystywane m.in. w strzelectwie sportowym, kolekcjonerstwie oraz do ochrony osobistej.

Karabiny i karabinki

Karabiny i karabinki należą do broni długiej, zazwyczaj wyposażonej w gwintowaną lufę oraz kolbę umożliwiającą oparcie broni o ramię. Występują w wersjach jednostrzałowych, powtarzalnych, samopowtarzalnych i samoczynnych.

We współczesnej polskiej terminologii wojskowej rozróżnienie między karabinem a karabinkiem dotyczy najczęściej rodzaju stosowanej amunicji. Karabiny są przystosowane do amunicji karabinowej, natomiast współczesne karabinki (np. automatyczne) z reguły wykorzystują amunicję pośrednią. W nazewnictwie historycznym karabinkiem określano jednak krótszą i lżejszą odmianę karabinu, zasilaną tą samą amunicją karabinową. Dlatego obu nazw nie należy stosować zamiennie bez uwzględnienia konstrukcji i przyjętej klasyfikacji. W myślistwie jednolufową broń długą z lufą gwintowaną określa się zwykle mianem sztucera.

Pistolety maszynowe

Pistolet maszynowy to rodzaj broni strzeleckiej przystosowanej do prowadzenia ognia samoczynnego, czyli oddawania kolejnych strzałów przy ciągłym naciśnięciu spustu. Część konstrukcji umożliwia również prowadzenie ognia pojedynczego. Klasyczne pistolety maszynowe wykorzystują amunicję pistoletową.

W odróżnieniu od typowego pistoletu samopowtarzalnego pistolet maszynowy może prowadzić ogień seriami. Zwykle ma też większe wymiary i często jest wyposażony w kolbę. Od wojskowych karabinków odróżnia go przede wszystkim stosowana amunicja, ponieważ te ostatnie są zazwyczaj zasilane nabojami pośrednimi.

Strzelby

Strzelba to broń palna długa, najczęściej gładkolufowa, przystosowana przede wszystkim do strzelania amunicją śrutową, a także nabojami z pojedynczym pociskiem (tzw. slugiem, np. typu Brenneke). Strzelby występują m.in. jako jedno- i dwulufowe (np. w układzie poziomym lub pionowym), powtarzalne z ruchomym czółenkiem (pump-action) oraz samopowtarzalne.

Karabiny i karabinki maszynowe

Karabiny i karabinki maszynowe to broń przeznaczona przede wszystkim do zapewniania wsparcia ogniowego pododdziałom wojskowym. Jest przystosowana do prowadzenia intensywnego ognia ciągłego. Charakterystycznymi rozwiązaniami są lufy o zwiększonej odporności na nagrzewanie (często szybkowymienne), podstawy stabilizujące broń, takie jak dwójnogi lub trójnogi, oraz często stosowane zasilanie z taśmy nabojowej.

Karabinki maszynowe z reguły wykorzystują amunicję pośrednią, natomiast karabiny maszynowe najczęściej są zasilane amunicją karabinową. Istnieją również wielkokalibrowe karabiny maszynowe, zasilane amunicją o kalibrze zwykle 12,7 mm lub większym. Karabinek maszynowy nie jest tym samym co karabinek automatyczny. O przynależności do tej kategorii decydują nie tylko możliwość prowadzenia ognia seryjnego, ale także konstrukcja i przeznaczenie broni.

Broń krótka i długa – czym się różnią?

Podział broni palnej na krótką i długą opiera się przede wszystkim na jej wymiarach. Zgodnie z załącznikiem do ustawy z dnia 13 czerwca 2019 r. o wykonywaniu działalności gospodarczej w zakresie wytwarzania i obrotu materiałami wybuchowymi, bronią, amunicją oraz wyrobami i technologią o przeznaczeniu wojskowym lub policyjnym krótka broń palna to broń, której lufa ma nie więcej niż 30 cm długości lub której całkowita długość nie przekracza 60 cm. Wystarczy spełnienie jednego z tych warunków. Do tej grupy zalicza się przede wszystkim pistolety i rewolwery.

Broń długa to, zgodnie z tymi samymi przepisami, każda broń palna inna niż krótka. W praktyce chodzi więc o konstrukcje, których lufa jest dłuższa niż 30 cm, a jednocześnie całkowita długość przekracza 60 cm. Typowymi przykładami są karabiny, karabinki i strzelby.

Broń krótka ma zazwyczaj kompaktową konstrukcję i jest przystosowana do obsługi bez opierania jej o ramię. Broń długa najczęściej jest wyposażona w kolbę, która ułatwia jej stabilne utrzymanie podczas strzelania. Sam wygląd czy obecność kolby nie przesądzają jednak o klasyfikacji broni – decydują wymiary.

Broń jednostrzałowa, powtarzalna, samopowtarzalna i samoczynna

Kolejnym kryterium podziału broni palnej jest sposób jej działania, a dokładniej mechanizm przygotowania broni do oddania następnego strzału. Pod tym względem wyróżnia się cztery podstawowe rodzaje, zdefiniowane w tym samym załączniku do ustawy z 2019 r.:

Przykładem broni powtarzalnej jest karabin z zamkiem ślizgowo-obrotowym (czterotaktowym) lub strzelba przeładowywana ruchomym czółenkiem (pump-action). Do broni samopowtarzalnej należą natomiast liczne współczesne pistolety, karabinki sportowe i strzelby. Broń samoczynna występuje przede wszystkim w wojsku i służbach mundurowych, m.in. jako karabinki automatyczne, pistolety maszynowe i karabiny maszynowe.

Najważniejsza różnica dotyczy broni samopowtarzalnej i samoczynnej. Oba rodzaje wykorzystują energię powstającą podczas strzału do automatycznego przeładowania, ale tylko broń samoczynna pozwala na oddanie więcej niż jednego strzału przy jednym naciśnięciu spustu.

Broń gładkolufowa i gwintowana

Broń palną można również podzielić ze względu na budowę przewodu lufy. Wyróżnia się dwa podstawowe rodzaje: broń gładkolufową i gwintowaną.

Broń gładkolufowa ma lufę, której przewód nie jest wyposażony w gwint. Najbardziej charakterystycznym przykładem są strzelby, przystosowane do strzelania amunicją śrutową lub nabojami z pojedynczym pociskiem. Gładkie lufy miała również większość historycznej broni palnej, np. muszkiety.

Broń gwintowana ma wewnątrz lufy gwint, najczęściej w postaci spiralnie biegnących bruzd i pól (spotyka się też gwint poligonalny). Podczas przemieszczania się przez lufę pocisk zostaje wprawiony w ruch obrotowy wokół własnej osi. Dzięki temu jest stabilizowany w locie, co przekłada się na większą celność i donośność. Lufy gwintowane stosuje się przede wszystkim w pistoletach, rewolwerach, karabinach i karabinkach.

Warto zaznaczyć, że podział ten nie pokrywa się w pełni z rodzajem broni. Istnieją również strzelby z lufami gwintowanymi, przeznaczone do strzelania pociskami typu slug, a także broń kombinowana (np. dryling), łącząca lufy gładkie i gwintowane.

Broń bocznego i centralnego zapłonu

Podział na broń bocznego i centralnego zapłonu wynika z budowy stosowanej amunicji, a konkretnie z umiejscowienia elementu inicjującego zapłon ładunku miotającego.

Broń bocznego zapłonu wykorzystuje naboje, w których masa zapłonowa znajduje się wewnątrz obrzeża dna łuski. Podczas strzału iglica uderza w krawędź łuski, powodując zapłon tej masy, a następnie prochu. Najbardziej znanym przykładem takiej amunicji jest nabój .22 LR, powszechnie wykorzystywany w strzelectwie sportowym i rekreacyjnym.

Broń centralnego zapłonu jest przystosowana do nabojów, w których spłonka znajduje się pośrodku dna łuski. Uderzenie iglicy w spłonkę inicjuje zapłon ładunku miotającego. Ten rodzaj amunicji jest szeroko stosowany we współczesnej broni krótkiej i długiej. Przykładami są naboje 9 × 19 mm oraz .223 Remington.

Podział ten jest niezależny od pozostałych klasyfikacji. Zarówno broń bocznego, jak i centralnego zapłonu może być krótka lub długa, a także działać na zasadzie mechanizmu powtarzalnego czy samopowtarzalnego.

Podział broni palnej ze względu na przeznaczenie

Broń palną można również rozpatrywać pod kątem jej przeznaczenia. W polskich przepisach istotne znaczenie mają cele, w jakich wydaje się pozwolenia na broń. Zgodnie z art. 10 ustawy o broni i amunicji wyróżnia się w szczególności pozwolenia do celów ochrony osobistej, ochrony osób i mienia, łowieckich, sportowych, rekonstrukcji historycznych, kolekcjonerskich, pamiątkowych oraz szkoleniowych.

Poszczególne cele wiążą się z możliwością posiadania określonych rodzajów broni:

• Cele sportowe – obejmują broń palną bocznego zapłonu z lufami gwintowanymi o kalibrze do 6 mm, broń centralnego zapłonu z lufami gwintowanymi o kalibrze do 12 mm, broń gładkolufową oraz broń przystosowaną do strzelania wyłącznie przy użyciu prochu czarnego (dymnego).
• Cele łowieckie – dotyczą broni dopuszczonej do wykonywania polowań na podstawie odrębnych przepisów. W praktyce wykorzystywane są m.in. sztucery i strzelby myśliwskie.
• Ochrona osobista – pozwolenie obejmuje broń palną bojową, gazową lub alarmową w postaci pistoletów lub rewolwerów centralnego zapłonu o kalibrach od 6 do 12 mm. Obejmuje też przedmioty do obezwładniania energią elektryczną o średniej wartości natężenia prądu powyżej 10 mA oraz miotacze gazu obezwładniającego.
• Ochrona osób i mienia – oprócz broni dostępnej do ochrony osobistej obejmuje m.in. pistolety sygnałowe, pistolety maszynowe o kalibrze od 6 do 12 mm, strzelby powtarzalne o wagomiarze 12 oraz karabinki samoczynne o kalibrze od 5,45 do 7,62 mm.
• Cele szkoleniowe – obejmują określone rodzaje broni wykorzystywane podczas prowadzenia szkoleń strzeleckich.
• Rekonstrukcje historyczne – dotyczą broni alarmowej oraz innej broni palnej konstrukcyjnie przeznaczonej do strzelania wyłącznie amunicją ślepą, w tym broni samoczynnej.
• Cele kolekcjonerskie i pamiątkowe – umożliwiają posiadanie określonych przepisami rodzajów broni, np. w ramach kolekcji lub jako pamiątki.

Warto pamiętać, że przeznaczenie broni nie musi wynikać bezpośrednio z jej konstrukcji. Ten sam model pistoletu może być wykorzystywany w strzelectwie sportowym lub stanowić element kolekcji. O możliwości jego posiadania decydują odpowiednie przepisy oraz zakres wydanego pozwolenia.